Τα ΜΕΔ — Η Συνολική Εικόνα

Η Κρίση Διαρκείας των Πιστωτικών Ανοιγμάτων

Για να κατανοηθεί η ελληνική κρίση διαρκείας των πιστωτικών ανοιγμάτων, δεν αρκεί η αποσπασματική εξέταση των έκρυθμων γεγονότων τελευταίων δεκαετιών όπου η ελληνική οικογένεια και η κοινωνία των πολιτών βιώνουν αδιάκοπα τις συνέπειες μιας έντονης χρηματοπιστωτικής κρίσης διαρκείας. Η ανάλυση που ακολουθεί επιχειρεί να αναδείξει αυτή τη διαδρομή, από τις παγκόσμιες θεσμικές αλλαγές έως την ελληνική ιδιαιτερότητα και παθογένεια.

Οι Παγκόσμιες Ρίζες — Από το Bretton Woods στην GLBA

Οι ρίζες της κρίσης εντοπίζονται στη σταδιακή, από το 1968 μετά από τη λήξη του πολέμου στο Βιετνάμ, εγκατάλειψη της συμφωνίας Bretton Woods του 1944, την αποσύνδεση στη συνέχεια από τον κανόνα του χρυσού από την Κυβέρνηση Νίξον, την επιβολή, του μονεταρισμού/ νεοφιλελευθερισμού και των συναφών πολιτικών και οικονομικών μοντέλων διακυβέρνησης από την εποχή των Reagan / Thatcher, την ανατροπή της νομοθεσίας Glass – Steegall το 1933 στις ΗΠΑ, η οποία για πάνω από 50 χρόνια δεν επέτρεπε στις τράπεζες να εμπλέκονται σε εμπορικές δραστηριότητες^[1]. Την αντικατάστασή της στη συνέχεια με το νόμο Gramm-Leach-Bliley (GLBA), (1999), γνωστό και ως Financial Services Modernization Act, με τον οποίο επιτράπηκε στις τράπεζες να ασκούν ταυτόχρονα εμπορικές και επενδυτικές τραπεζικές δραστηριότητες, δηλαδή να λειτουργούν ως «universal banks» και να παρέχουν ευρύ φάσμα χρηματοοικονομικών υπηρεσιών, να προβαίνουν σε συγχωνεύσεις μεταξύ τους, με ασφαλιστικές και επενδυτικές εταιρείες, δημιουργώντας μεγάλα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα με διασυνοριακή δραστηριότητα, να συνδυάσουν παραδοσιακές τραπεζικές δραστηριότητες με επενδυτικές.

Η ιστορική βιβλιογραφία δικαιώνει σε μεγάλο βαθμό τους εμπνευστές της νομοθεσίας Glass–Steagall, οι οποίοι ήδη από το 1933 είχαν αναγνωρίσει ότι η σύμμειξη εμπορικής και επενδυτικής τραπεζικής δημιουργεί εγγενή κίνητρα υπερβολικής ανάληψης κινδύνου και μαζικής χρηματοοικονομικής επέκτασης. Αποκαλύπτει τη σαφή αιτιώδη αλυσίδα, ότι οι θεσμικές επιλογές που επέτρεψαν στις τράπεζες να λειτουργούν ως «universal banks» οδήγησαν στη μαζική παραγωγή χρηματοοικονομικών απαιτήσεων, η οποία με τη σειρά της δημιούργησε τις συνθήκες για τη συστημική κρίση του 2007–2008.

Η κατάργηση του διαχωρισμού μεταξύ εμπορικών και επενδυτικών τραπεζών, σε συνδυασμό με την περιθωριοποίηση του Κεϋνσιανισμού, την επικράτηση του μονεταρισμού και των νεοφιλελεύθερων πολιτικών που προωθούσαν την απορρύθμιση και την αυτορρύθμιση των αγορών, άνοιξε τον δρόμο στις τράπεζες και τις οδήγησε σε ένα νέο χρυσοθηρικό κυνήγια μέσω πρακτικών μαζικής, αλόγιστης επέκταση του ιδιωτικού δανεισμού και της χρήσης ανεξέλεγκτων, λογιστικών πρακτικών (τιτλοποιήσεις, μοχλεύσεις, μοχλεύσεις σε βαθμό δυσανάλογο προς την πραγματική οικονομική βάση κ.ά), που συνέβαλαν στην ανάπτυξη κάθε μορφής χρηματοικονομικών μέσων (παράγωγα, ασφαλιστικά προϊόντα, ομόλογα διαφόρων κατηγοριοποιήσεων, σκοτεινά στοιχεία ενεργητικού Level 2,3). Το πραγματικό χρήμα αντικαταστάθηκε προοδευτικά από λογιστικές εγγραφές, στρώματα χρηματοοικονομικών υποχρεώσεων που δεν μπορούσαν, λόγω της μαζικότητας ν’ απορροφηθούν σε περίπτωση συστημικού σοκ, όπως αυτό της κρίσης.

Νέες αντιλήψεις προωθήθηκαν ως “αυτονόητες αλήθειες”, όπως ότι η ανάπτυξη αγιοποιεί ή και επιβάλλει ακόμη και την υπερβολική μόχλευση, «υποχρεωτικό» συνδυασμό δανείων και ιδίων κεφαλαίων (debt/equity mix), η θεοποίηση των Hedge και Private Equity Funds, η θεώρηση των καταθετών ως «επενδυτών», συνεπώς και η απόδοση σ’ αυτούς κατά προτεραιότητα και μονομερώς της ευθύνης μοιράσματος του βάρους των τραπεζικών ζημιών και της κρίσης εκτοπίζοντας κάθε σκέψη επιμερισμού τους (burden sharing), με τις καταθέσεις και τις αποταμιεύσεις τους στα χρηματοοικονομικά προϊόντα τις οποίες ο χρηματοπιστωτικός τομέας δημιουργούσε και τους μετακύλιε. Το αποτέλεσμα, ήταν η χρηματοπιστωτική κρίση να αποδοθεί στα πιστωτικά ανοίγματα, όπως και η πρώτιστη ευθύνη στις Τράπεζες για την ανεξέλεγκτη δημιουργία τους και η αναγνώρισης ανάγκης ρύθμισής τους. Οι σχετικές διαπιστώσεις του Συμβουλίου Υπουργών της ΕΕ βρίσκονται τεκμηριωμένες στο Σχέδιο δράσης του και στο σχετικό έγγραφο εργασίας του, του Μαρτίου του ίδιου έτους. Τα επίχειρα αυτής της ανώμαλης πολιτικά και οικονομικά περιόδου ήδη άρχισαν να εμφανίζονται πάλι (Οι χειρότερες απώλειες εδώ και 52 χρόνια για το δολάριο - Τι σημαίνει η κρίση του ισχυρότερου νομίσματος στον κόσμο).

Δυστυχώς, ο χρηματοπιστωτικός τομέας και το κράτος ενέμειναν στο ίδιο λάθος, που διέπραξαν και οδήγησε στην κρίση. Την ανεξέλεγκτη δραστηριοποίηση σε εμπορικές δραστηριότητες με την έμπνευση και εφαρμογή ανεξέλεγκτων χρηματοοικονομικών μέσων, εμφανών και κρυμμένων στους ισολογισμούς των τραπεζών. Και, όχι γιατί είχαν την καλόπιστη πεποίθηση ότι εφαρμόζουν την ορθή μεθοδολογία για την αντιμετώπιση της κρίσης που δημιούργησαν, αλλά στην πραγματικότητα γιατί συνέλαβαν στρατηγική αξιοποίησής της για να δημιουργήσουν νέες πρωτογενείς, δευτερογενείς και τριτογενείς αγορές. Για το σκοπό αυτό επιστράτευσαν ενσυνείδητα μεθοδολογία καταστρατήγησης του νόμου χρησιμοποιώντας δεδομένα fraus legis^[2]. Λειτουργώντας αντίθετα προς τις παραινέσεις της Ομάδας G20 και της Βασιλείας να εγκαταλείψουν έστω περιορίσουν τις μοχλεύσεις επέλεξαν μοντέλο «‘σοκ και δέους’, δηλαδή μαζικής και ταχείας αναδιάρθρωσης αξιώσεων» εφαρμόζοντας πολιτικές ανεξέλεγκτης ΜΑΖΙΚΗΣ μόχλευσης αξιώσεων ολόκληρης 10ετίας που διαιωνίζεται μέχρι και σήμερα και Μαζικής αξίωσης δανείων αξίας δισεκατομμυρίων σε περιβάλλον οικονομικής και κοινωνικής ύφεσης, όπου η πραγματική οικονομία αδυνατούσε να παράγει το αναγκαίο χρήμα για την ικανοποίηση των λογιστικών αξιώσεων που είχαν δημιουργηθεί. Η σύγκρουση αυτών των δύο μοτίβων – της μαζικής παραγωγής αξιώσεων και της μαζικής απαίτησης εκκαθάρισής τους – αποτελεί τον πυρήνα τόσο της χρηματοπιστωτικής κρίσης όσο και της σημερινής αποτυχίας του μοντέλου διαχείρισης πιστωτικών ανοιγμάτων, το οποίο αναπαράγει τις ίδιες δομικές ασυμμετρίες αντί να τις θεραπεύει.

Προσφυώς προβάλλεται το ερώτημα «Ρύθμιση ή Απορρύθμιση του Τραπεζικού Τομέα: Όψεις Ρυθμιστικής Διακυβέρνησης στην ΕΕ» Αθανάσιος Κολλιόπουλος 2018)^[3] ;

Οι Αναπόφευκτες Συνέπειες

Αναπόφευκτες οι συνέπειες της κρίσης.

Για τους πολίτες, καταθέτες, μικροεπενδυτές, το δημόσιο, τους ασφαλιστικούς οργανισμούς, την οικονομία, την κοινωνία των πολιτών, τη χώρα, αφήνοντας βαθιά, ανεπανόρθωτα σημάδια, με απρόβλεπτες επιπτώσεις. Υφέσεις, τρία μνημόνια που ακολούθησαν, μεγάλες μεταναστευτικές ροές, οξείες γεωπολιτικές κρίσεις, πόλεμοι, προοδευτική αποδόμηση του κράτους δικαίου, αύξηση εγκληματικότητας, κλείσιμο ή η μετατροπή σε «ζόμπι» μεγάλου αριθμού επιχειρήσεων, μετανάστευση του πιο δυναμικού μέρους της ελληνικής κοινωνίας, οξύ δημογραφικό πρόβλημα, απώλεια της εθνικής κυριαρχίας, τεράστιοι κίνδυνοι στα εθνικά θέματα, υποχώρηση της εθνικής συνείδησης, τεράστιος όγκος υποχρεώσεων που έχουν καταστεί εξαιρετικά δύσκολο ή αδύνατο να εκπληρωθούν, άμεση επιδείνωση του επιπέδου υγείας των πολιτών.

Στην πολύ σημαντική μελέτη της Μαρίας Σιάρκου στο Πανεπιστήμιο Πειραιά «ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥΠΛΗΘΥΣΜΟΥ» αναδεικνύονται γλαφυρά οι μηχανισμοί εκείνοι με τους οποίους η κρίση που δημιούργησε τη γενικότερη οικονομική κατάσταση στην Ευρώπη και επηρεάζουν τελικά και το επίπεδο υγείας του πληθυσμού, ώστε στο τέλος να δοθεί μια εμπεριστατωμένη εικόνα της οικονομικής δυσχέρειας στην οποία έχει περιέλθει το ελληνικό κράτος και ο αντίκτυπος που έχει αυτή στο επίπεδο υγείας του πληθυσμού. Η έρευνα στηρίχθηκε σε διάφορες διεθνείς, και μη, μελέτες και σε στατιστικά στοιχεία που έχουν προκύψει από αρμόδιους οργανισμούς. Ειδικότερα, για την περιγραφή της οικονομικής κατάστασης και του επιπέδου υγείας αντίστοιχα, επιστρατεύτηκαν οι οικονομικοί δείκτες και οι δείκτες υγείας για τους οποίους υπήρχαν πληροφορίες.

Όσο η παγκόσμια οικονομική κρίση εντείνεται οι συνέπειες αποκτούν επικίνδυνο χαρακτήρα, αφού επηρεάζουν άμεσα το επίπεδο υγείας των πολιτών. Η υγεία, το πολυτιμότερο αγαθό, γίνεται απρόσιτη για ολοένα και μεγαλύτερο μέρος του κοινωνικού συνόλου.

Στην Ελλάδα, τα νοικοκυριά και ιδιαίτερα εκείνα που ανήκουν στις πιο ευάλωτες κοινωνικά ομάδες, βάλλονται από τη μείωση του εισοδήματός τους, από τις περικοπές στις δημόσιες δαπάνες, λόγω της έμφασης στον περιορισμό του κόστους, αλλά και από τα υψηλά ποσοστά ανεργίας που μαστίζουν τη χώρα τα τελευταία χρόνια.

Τα αποτελέσματα της έρευνας καταδεικνύουν την έντονη επίδραση της οικονομικής κρίσης και των συνοδών φαινομένων αυτής στη σωματική υγεία και στην ψυχική των ελλήνων, επηρεάζοντας άμεσα και έμμεσα σε μεγάλο βαθμό το επίπεδο υγείας του πληθυσμού.

Τα προβλήματα εθισμού, οι αυτοκτονίες, η κατάθλιψη, κλπ., εμφανίζουν μεγάλη αύξηση κατά τη διάρκεια της κρίσης, η οποία αποδεικνύεται ότι δεν είναι στατικό φαινόμενο, αλλά εξελίσσεται διαρκώς, δυστυχώς όμως πολίτες και πολιτικό σύστημα παρακολουθούν την προϊούσα φθορά χωρίς δεξιότητες ή διάθεση ανακοπής της..

Ο Σκιώδης Μηχανισμός και η Θέση του Παρατηρητηρίου

Ο πυρήνας της εργασίας είναι η αποκάλυψη ενός σκιώδους χρηματοπιστωτικού Μηχανισμού ριζικής αναδιάρθρωσης των κοινωνικών και οικονομικών δομών της χώρας, ο οποίος θεμελιώνεται σε νέες επιχειρηματικές δομές και αποσκοπεί στην υποβάθμιση του πρωτογενή τομέα της οικονομίας, την υποβάθμιση του βιομηχανικού τη ριζική αναδιανομή του πλούτου και την εξάρθρωση του τομέα των υπηρεσιών. Στο επίκεντρο αυτού του Μηχανισμού βρίσκεται το ζήτημα των ΜΕΔ (ΜΕΔ) ^[4] μικρό^[5] στην πραγματικότητα μέρος του πραγματικού ζητήματος των τραπεζικών/πιστωτικών ανοιγμάτων (ΝΡΕ/ΜΕΑ) ^[6]. Τα χαρακτηριστικά και των δύο κατηγοριών δεν είναι μόνο η καθυστέρηση των πληρωμών, αλλά και η σημαντική μείωση της ανακτήσιμης αξίας τους, όπως αυτή αποτυπώνεται λογιστικά μέσω απομειώσεων.

Τα ΜΕΔ αποτελούν μία διαρκώς διογκούμενη θεσμική και οικονομική παθογένεια, η οποία επηρεάζει τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς, τη σταθερότητα του χρηματοπιστωτικού συστήματος και τα θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών. Η παρούσα εργασία εξετάζει συστηματικά το θεσμικό πλαίσιο που διαμορφώθηκε διεθνώς (G20), σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης και στο ελληνικό ιδιώνυμο μοντέλο διαχείρισης ΜΕΔ, αναδεικνύοντας κρίσιμες αποκλίσεις από τις υπέρτερης ισχύος Γενικές Αρχές του Δικαίου και τους κανόνες περί κρατικών ενισχύσεων.

Το ζήτημα αποτελεί έναν από τους πιο κρίσιμους και ταυτόχρονα πιο παραγνωρισμένους άξονες της σύγχρονης οικονομικής και κοινωνικής πραγματικότητας. Από τη μία πλευρά, τα πιστωτικά ανοίγματα συνιστούν τον βασικό μηχανισμό μέσω του οποίου ο τραπεζικός τομέας χρηματοδοτεί την οικονομική δραστηριότητα, στηρίζει τις επιχειρήσεις και διασφαλίζει τη ροή ρευστότητας. Από την άλλη, η υπερσυγκέντρωση ισχύος, οι ασυμμετρίες πληροφόρησης και οι θεσμικές ανισορροπίες που αναπτύχθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες δημιούργησαν ένα πεδίο όπου η τραπεζική λειτουργία υπερέβη τα όρια της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας, πλήττοντας τον πυρήνα της κοινωνικής δικαιοσύνης.

Η παρούσα εργασία επιδιώκει να αναδείξει την ανάγκη για έναν δημιουργικό, τεκμηριωμένο και θεσμικά ώριμο διάλογο εξισορρόπησης, όπου η προστασία της κοινωνίας των πολιτών και η εύρυθμη λειτουργία του τραπεζικού συστήματος δεν αντιμετωπίζονται ως αντιθετικοί στόχοι, αλλά ως αλληλένδετες προϋποθέσεις για μια βιώσιμη οικονομία.

Υποσημειώσεις & Πηγές

[1] https://www.taxheaven.gr/news/42785/g-stoyrnaras-stoxos-to-pososto-twn-kokkinwn-daneiwn-na-ypoxwrhsei-sto-20-h-xamhlotera την αξία του σχολίου επιβεβαιώνει και ο κ. Στουρνάρας ↩

[2] Η καταστρατήγηση του νόμου (fraus legis, fraude à la loi, Gesetzesumgehung, frode alle legge, fraude de ley) διαπράττεται είτε εάν ο νόμος χρησιμοποιείται για σκοπούς για τους οποίους δεν έχει σχεδιαστεί (φοροδιαφυγή, Gesetzeserschleichung) είτε εάν η εφαρμογή του νόμου αποφεύγεται με την εκ προθέσεως μη εκπλήρωση των αναγκαίων προϋποθέσεων για την εφαρμογή του (avoidance, Gesetzesvermeidung). Και οι δύο υποθέσεις καταλήγουν σε ένα συναφές ζήτημα αν ένας νομικός κανόνας εξακολουθεί να ισχύει όταν πληρούνται ή δεν πληρούνται οι συνήθεις προϋποθέσεις εφαρμογής, αντίστοιχα. Το πρόβλημα της φοροδιαφυγής είναι ουσιαστικά πρόβλημα κατασκευής νομικών κανόνων (ερμηνεία νόμων) και στις περισσότερες περιπτώσεις πρόβλημα ερμηνείας νομικών διατάξεων αναγκαστικού δικαίου. ↩

[3] https://www.didaktorika.gr/eadd/handle/10442/44817 ↩

[4] Ως ΜΕΔ χαρακτηρίζονται, “….κάθε άνοιγμα που παρουσιάζει καθυστέρηση 90 ημερών ή είναι απίθανο να πληρωθεί χωρίς ρευστοποίηση εξασφαλίσεων, ακόμη και αν δεν αναγνωρίζεται ως αθετημένο ή απομειωμένο. Επιπλέον, κάθε άνοιγμα έναντι οφειλέτη πρέπει να θεωρείται μη εξυπηρετούμενο όταν η καθυστέρηση 90 ημερών στον ισολογισμό φθάνει το 20% του ανεξόφλητου υπολοίπου του συνολικού ανοίγματος εντός ισολογισμού έναντι του εν λόγω οφειλέτη. Tα ΜΕΔ που υπόκεινται σε ρύθμιση δεν εξέρχονται από την ταξινόμηση αυτή πριν από ένα έτος κατά το οποίο ο οφειλέτης πρέπει να αποδείξει την ικανότητά του να εκπληρώσει τις αναδιαρθρωμένες προϋποθέσεις, ακόμη και αν η ρύθμιση έχει οδηγήσει στην έξοδο από τις κατηγορίες αθέτησης ή απομείωσης…”,. Ο αρχικός όγκος τους αυξάνεται συνεχώς, ενώ παρά τις αρχικές νομοθετικές προβλέψεις διευρύνεται με την ανάθεση διαχείρισης στις εμπλεκόμενες οντότητες όλων των πιστωτικών ανοιγμάτων, όπως προκύπτει από τη δημοσιοποίηση σύναψης συμφωνιών τραπεζών με αυτές (ενδεικτικά η συμφωνία της ΕΤΕ με τη doValue της 16ης.2.2024, για την εμπορική προώθηση δανείων και απαιτήσεων της που υπάρχουν στο συνολικό χαρτοφυλάκιο της. ↩

[5] Είναι δίδαγμα της κοινής πείρας ότι περιλαμβάνονται, ως ασήμαντο ποσοστό τους (τάξης μικρότερης του 8%) στα τραπεζικά πιστωτικά ανοίγματα και ότι έχουν αποτελέσει αντικείμενο αθρόων κρατικών ενισχύσεων και παρεμβάσεων και αντικείμενο συμβάσεων μεταξύ τραπεζών και ιδιωτών αγοραστών και διαχειριστών τους. ερήμην μας που περιστρέφονται γύρω από το πλαίσιο των Μη Εξυπηρετούμενων Δανείων. ↩

[6] Η ΤτΕ τα εξειδικεύει σε 160 δισεκατομμύρια, όπως φαίνεται στον ιστότοπό της. ↩

Τελευταίες Αναλύσεις

Σχετικές Ειδήσεις