ὁδὸς ἄνω κάτω μία καὶ ὡυτή — Ἡράκλειτος, B60
Νομοθετική Καταιγίδα · ΥΣ-5 · Τα δέντρα κρύβουν το δάσος

Ένα θεσμικό παράδοξο

Η υπό διαβούλευση ρύθμιση εμφανίζεται ως μέτρο προστασίας των δανειοληπτών και περιορισμού των υπέρμετρα διογκωμένων τραπεζικών απαιτήσεων. Η πραγματική της λειτουργία οδηγεί όμως σε ένα σοβαρό θεσμικό παράδοξο. Ο στόχος επιδιώκεται με την ανάσυρση σκελετών του παρελθόντος, του άρθρου 30 ν. 2789/2000 και του άρθρου 39 ν. 3259/2004, την ενδυνάμωσή τους και την αγνόηση του σύγχρονου, ενωσιακού και υπερνομοθετικού θεσμικού πλαισίου.

Η νέα ρύθμιση επαναφέρει αναχρονιστικά νομοθετήματα, τα επεκτείνει με νέα στρώματα παραπομπών και τελικά νομιμοποιεί έναν μηχανισμό προσδιορισμού της οφειλής που μοιάζει με γόρδιο δεσμό: τον υπολογίζει ο ίδιος ο δανειστής, με κριτήρια που ο νόμος δεν ορίζει. Ο μηχανισμός αυτός αντιβαίνει στο σύγχρονο ενωσιακό πλαίσιο, το οποίο δεν οικοδομείται πάνω σε πολλαπλάσια αλλά πάνω στη διαφάνεια και στη λογοδοσία της απαίτησης.

Το άρθρο 221 του σχεδίου νόμου προσθέτει στον ν. 5072/2023 το άρθρο 37Β: ανώτατο όριο οφειλής, «αυτοδίκαιο» επανυπολογισμό, και ρητή απαγόρευση επιστροφής όσων ήδη καταβλήθηκαν (παρ. 5). Τα όρια του 2000 και του 2004 είχαν θεσπιστεί για συγκεκριμένα φαινόμενα ανατοκισμού και υπερχρέωσης της εποχής τους και κάλυπταν μόνο οφειλές ήδη ληξιπρόθεσμες τότε. Η κρίση του 2010 βρήκε την προστασία εξαντλημένη. Η επαναφορά τους σήμερα ομολογεί το κενό, χωρίς να το καλύπτει.

Ο ιστός της αράχνης

Με το σχέδιο νόμου δεν εισάγεται ένας σαφής και πλήρως ορισμένος κανόνας δικαίου, σύμφωνος με το σύγχρονο θεσμικό πλαίσιο. Εισάγεται ένα πρόσθετο επίπεδο παραπομπών, επιφυλάξεων και αλληλεπικαλυπτόμενων μηχανισμών υπολογισμού. Η αοριστία που ήδη χαρακτήριζε τη σχέση του άρθρου 30 ν. 2789/2000 με το άρθρο 39 ν. 3259/2004 όχι μόνο δεν επιλύεται, αλλά μεταφέρεται αυτούσια στο νέο νομοθετικό οικοδόμημα. Ο εφαρμοστής του δικαίου καλείται να απαντήσει εκ των υστέρων σε κρίσιμα ερωτήματα που όφειλε να έχει ήδη επιλύσει ο νομοθέτης.

Ο ίδιος νομοθέτης έσπευσε επανειλημμένα να επιλύσει ζητήματα υπέρ των δανειστών: μετά την ΑΠ Ολ 1/2023· το 2020, με την επίσπευση της εκδίκασης εκκρεμών υποθέσεων του ν. 3869/2010· και το 2026, με τον ν. 5313/2026 (άρθρο 126), που περιόρισε τις συνέπειες της ΑΠ Ολ 6/2026 λίγες ημέρες μετά τη δημοσίευσή της. Αντίθετα, επί χρόνια αδρανεί να ρυθμίσει την προστασία της πρώτης κατοικίας, τον μηχανισμό της έγκαιρης προειδοποίησης και ό,τι άλλο θα έδινε στον οφειλέτη πραγματική θέση.

Δεν καθίσταται σαφές:

  • ποια είναι η βάση υπολογισμού της οφειλής: το αρχικό κεφάλαιο ή το ανεξόφλητο κατά την καθυστέρηση·
  • ποια η σχέση των παλαιών και των νέων διατάξεων: λειτουργούν σωρευτικά, διαζευκτικά ή επικουρικά;
  • ποιο όριο υπερισχύει, όταν ο νόμος παραπέμπει σε «ειδικότερες διατάξεις που προβλέπουν χαμηλότερο ανώτατο όριο»·
  • ποια χρονική αφετηρία λαμβάνεται υπόψη·
  • πώς αντιμετωπίζονται οι μεταγενέστερες ρυθμίσεις, οι αναγνωρίσεις χρέους, οι ανατοκισμοί, οι κεφαλαιοποιήσεις, οι μεταβιβάσεις και οι τιτλοποιήσεις.

Η παραπομπή στις «ειδικότερες διατάξεις» δεν αίρει την αβεβαιότητα. Την επιτείνει, γιατί προϋποθέτει ότι ο εφαρμοστής θα υπολογίσει πρώτα περισσότερα του ενός αποτελέσματα και μετά θα επιλέξει το ευνοϊκότερο. Ο νόμος δεν παράγει ένα μοναδικό και προβλέψιμο αποτέλεσμα αλλά περισσότερες ανταγωνιστικές εκδοχές του. Εμφανίζεται να δίνει ένα αυτοδίκαιο αποτέλεσμα, αλλά δεν δίνει τον αλγόριθμο που οδηγεί σε αυτό.

Ποιος υπολογίζει

Ο νόμος ανακηρύσσει τον επανυπολογισμό αυτοδίκαιο, αλλά δεν τον καθιστά αντικειμενικά υπολογίσιμο. Το κενό καλύπτεται αναγκαστικά από τον πιστωτή, τον servicer, το fund ή τον εκάστοτε διαχειριστή της απαίτησης. Τυπικά ο επανυπολογισμός απορρέει από τον νόμο. Ουσιαστικά εξαρτάται από την ερμηνεία που θα υιοθετήσει εκείνος που έχει άμεσο οικονομικό συμφέρον από το ύψος της οφειλής. Το σχέδιο δεν προβλέπει τυποποιημένο λογιστικό υπόδειγμα, υποχρεωτικό φύλλο επανυπολογισμού, ανεξάρτητο έλεγχο ή μηχανισμό αμφισβήτησης πριν από την εκτέλεση.

Το φαινόμενο ενδιαφέρει ιδιαίτερα υπό το πρίσμα των άρθρων 371 επ. ΑΚ. Η ελληνική έννομη τάξη αντιμετωπίζει διαχρονικά με καχυποψία κάθε μηχανισμό μονομερούς προσδιορισμού της παροχής: όταν ο προσδιορισμός ανατίθεται σε συμβαλλόμενο ή σε τρίτο, προϋποτίθεται δίκαιη κρίση, και σε περίπτωση αμφισβήτησης ή αδράνειας επιλαμβάνεται το δικαστήριο· η ανάθεση στην απόλυτη κρίση ενός μόνο μέρους θεωρείται ασυμβίβαστη με τις θεμελιώδεις αρχές του ιδιωτικού δικαίου.

Η παρούσα περίπτωση δεν είναι βεβαίως συμβατική ανάθεση προσδιορισμού της παροχής. Η λειτουργική πραγματικότητα όμως δεν διαφέρει ουσιωδώς. Όσο πιο αόριστος είναι ο νομοθετικός κανόνας, τόσο διευρύνεται η διακριτική ευχέρεια εκείνου που καλείται να τον εφαρμόσει. Η αοριστία του κανόνα μετατρέπεται σε οικονομικό πλεονέκτημα του ισχυρότερου μέρους. Η προστασία του οφειλέτη παύει να εξαρτάται από ένα αντικειμενικό νομοθετικό αποτέλεσμα και εξαρτάται από τον τρόπο με τον οποίο ο πιστωτής θα εξειδικεύσει τον κανόνα.

Έτσι μεταβάλλεται η ίδια η δομή της δικαστικής προστασίας. Σε ένα σύστημα διαφάνειας, ο δανειστής οφείλει να αποδείξει πώς δημιουργήθηκε η απαίτησή του. Σε ένα σύστημα αόριστου επανυπολογισμού, ο οφειλέτης καλείται να αποδείξει γιατί ο υπολογισμός του δανειστή είναι εσφαλμένος, συχνά χωρίς πρόσβαση στα πρωτογενή στοιχεία. Το βάρος μεταφέρεται από εκείνον που επικαλείται το δικαίωμα σε εκείνον που αμφισβητεί το αποτέλεσμα. Η μετατόπιση δεν είναι τεχνική. Είναι θεσμική.

Η διαφάνεια κατόπιν αιτήματος: το 37Α

Το 37Β έχει δίδυμο. Το άρθρο 220 του σχεδίου προσθέτει στον ν. 5072/2023 το άρθρο 37Α: ο οφειλέτης μπορεί να ζητήσει από τον διαχειριστή πλήρη εικόνα της οφειλής του· αν τα στοιχεία δεν δοθούν σε 45 ημέρες, η απαίτηση παύει να παράγει τόκους. Και αυτό παρουσιάζεται ως προσφορά στον οφειλέτη. Η αναστολή της τοκοφορίας είναι πράγματι η πιο αποτελεσματική κύρωση του Μέρους Η΄. Γι' αυτό ακριβώς αξίζει να δούμε πόσο εύκολα αδρανοποιείται.

Ο έλεγχος γίνεται απέναντι στο ίδιο πλέγμα με το οποίο εξετάσαμε το 37Β: τις Οδηγίες για την πίστη και τους διαχειριστές, τον ΓΚΠΔ και τις Κατευθυντήριες Γραμμές της ΕΑΤ.

Τι προβλέπει το 37ΑΤι απαιτεί το ενωσιακό πλαίσιοΔιαπίστωση
Πληροφόρηση μόνο κατόπιν αιτήματοςΟδηγία (ΕΕ) 2021/2167, άρθρο 10: ο αγοραστής ή ο διαχειριστής ενημερώνει τον οφειλέτη μετά τη μεταβίβαση και πριν από την πρώτη είσπραξη, και κάθε φορά που το ζητήσει, με ανάλυση του ποσού σε κεφάλαιο, τόκους, τέλη και λοιπές επιβαρύνσεις.Ήδη οφειλόταν (ΕΕ)
Η υποχρέωση υπάρχει από τη μεταφορά της Οδηγίας. Το 37Α την προσφέρει ως νέα και δεν τη συνδέει με την προβολή ή την εκτέλεση της απαίτησης.
Προθεσμία 45 ημερώνΓΚΠΔ, άρθρο 12 παρ. 3: απάντηση στο αίτημα πρόσβασης εντός ενός μηνός· άρθρο 15: δικαίωμα πρόσβασης στα δεδομένα.Δυσμενέστερο
Για όσα στοιχεία είναι προσωπικά δεδομένα, το 37Α δίνει στον υπόχρεο περισσότερο χρόνο από όσο ο ΓΚΠΔ.
Υπόχρεοι μόνο οι διαχειριστέςΟδηγίες 2014/17/ΕΕ, 2008/48/ΕΚ και (ΕΕ) 2023/2225, και Κατευθυντήριες Γραμμές της ΕΑΤ: οι υποχρεώσεις πληροφόρησης και τεκμηρίωσης βαρύνουν τον πιστωτή, άρα και την τράπεζα.Κενό
Ο οφειλέτης του οποίου το δάνειο διαχειρίζεται ακόμη η τράπεζα ή πιστωτικό ίδρυμα υπό ειδική εκκαθάριση μένει εκτός.
Χωρίς τα έγγραφα της μεταβίβασηςΟδηγία (ΕΕ) 2021/2167: η μεταβίβαση δεν μειώνει την προστασία του οφειλέτη· ενημέρωση για την ταυτότητα του αγοραστή.Ελλιπές
Ο κατάλογος δεν περιλαμβάνει όσα αποδεικνύουν ποιος είναι ο δικαιούχος και με ποια εξουσιοδότηση ενεργεί ο διαχειριστής, δηλαδή το στοιχείο που αμφισβητείται συχνότερα στις ανακοπές.
Επανεκκίνηση της τοκοφορίας με επιστολήΚατευθυντήριες Γραμμές της ΕΑΤ: τεκμηρίωση κάθε χειρισμού, διατήρηση και καταγραφή των πληροφοριών.Κίνδυνος μονομέρειας
Οι πιστωτές ζητούν ήδη στη διαβούλευση να αρκεί η δική τους δήλωση. Αν την πληρότητα τη βεβαιώνει ο υπόχρεος, η κύρωση χάνει κάθε αποτρεπτικό αποτέλεσμα.
«Διαθέσιμα και πλήρη» με δήλωση του υπόχρεου· κανένα νέο αίτημα, χωρίς χρονικό όριοΓΚΠΔ, άρθρο 15: το δικαίωμα πρόσβασης ασκείται εκ νέου σε εύλογα διαστήματα· άρθρο 47 Χάρτη: αποτελεσματική έννομη προστασία.Ασυμφωνία
Η κρίση για την πληρότητα ανήκει μόνο σε εκείνον που έχει συμφέρον να τη βεβαιώσει, και το δικαίωμα του οφειλέτη εξαντλείται με μία δήλωση.
Η πληροφόρηση δεν είναι προϋπόθεση της εκτέλεσηςΟ συνδυασμός των Οδηγιών και των Κατευθυντήριων Γραμμών: η διαφάνεια απαιτείται σε κάθε στάδιο, και όσο πλησιάζει η εκτέλεση ενισχύεται.Κενό
Η απαίτηση μπορεί να προβληθεί και να εκτελεστεί, ακόμη και με διαταγή πληρωμής, χωρίς ο οφειλέτης να έχει λάβει ποτέ την πλήρη εικόνα.

Τα δύο άρθρα λειτουργούν μαζί. Το 37Β αφήνει τον υπολογισμό της οφειλής στον δανειστή· το 37Α αφήνει την πληροφόρηση για την οφειλή στη δική του διαχείριση: δίνεται μόνο αν ζητηθεί, η πληρότητά της κρίνεται από τον ίδιο, και η εκτέλεση προχωρά ανεξάρτητα από αυτήν. Δεν πρόκειται για σύστημα λογοδοσίας. Πρόκειται για δύο μηχανισμούς που ελέγχει εκείνος στον οποίο θα έπρεπε να επιβάλλονται.

Η διόρθωση είναι απλή και ενιαία για τα δύο άρθρα: η πλήρης αναλυτική κατάσταση της απαίτησης, από την πρώτη εκταμίευση, γίνεται προϋπόθεση κάθε προβολής και κάθε εκτέλεσης· βαρύνει κάθε πιστωτή, τράπεζα ή διαχειριστή· περιλαμβάνει τα έγγραφα της μεταβίβασης· και η πληρότητά της κρίνεται από τρίτο, όχι από τον υπόχρεο (βλ. την πρόταση).

Η πλατφόρμα και οι κυρώσεις του 218: διαφάνεια για ποιον

Ο οφειλέτης παίρνει πληροφόρηση μόνο αν τη ζητήσει. Οι επενδυτές παίρνουν πολύ περισσότερα, και χωρίς να τα ζητήσουν. Η Ηλεκτρονική Πλατφόρμα Συναλλαγών ΜΕΔ (άρθρο 24Α ν. 5072/2023, όπως προστέθηκε με το άρθρο 49 ν. 5301/2026· ΚΥΑ 131225 ΕΞ/2026, Β΄ 5120) συγκεντρώνει στοιχεία για κάθε πώληση από το 2019. Δίνει πρόσβαση στους πωλητές, στους εγγεγραμμένους επενδυτές και στις αρχές, και διαθέτει στους επενδυτές «συγκρίσιμες πληροφορίες» για τις συναλλαγές (παρ. 3 περ. β΄). Ο οφειλέτης, του οποίου η απαίτηση πωλείται, δεν έχει πρόσβαση. Του μένει μόνο το γενικό δικαίωμα του άρθρου 15 ΓΚΠΔ.

Το σχέδιο νόμου ορίζει το Υπουργείο αρμόδια αρχή για την πλατφόρμα (άρθρο 216) και του αναθέτει την επιβολή των κυρώσεων του άρθρου 27 για τις παραβάσεις της (άρθρο 218). Το ερώτημα είναι ποιον προστατεύουν αυτές οι κυρώσεις.

  • Ο οφειλέτης μένει απέξω. Οι κυρώσεις διασφαλίζουν την πληρότητα των δεδομένων που φτάνουν στο Υπουργείο και στους επενδυτές. Ο οφειλέτης δεν μπορεί να καταγγείλει παράβαση, δεν ενημερώνεται για την έκβαση, και καμία κύρωση δεν συνοδεύεται από επανόρθωση υπέρ του.
  • Ημίμετρο σε δύο βάσεις. Οι κυρώσεις του άρθρου 27 είναι σταθερές και δεν συνδέονται με την αξία της δραστηριότητας, τη διάρκεια, την υποτροπή ή το όφελος. Παράλληλα, η παρ. 1Α του άρθρου 39 ν. 5072/2023 αναθέτει σε κοινή υπουργική απόφαση να ορίσει κυρώσεις για το ίδιο αντικείμενο, χωρίς ο νόμος να ορίζει είδος, ύψος ή κριτήρια. Δύο βάσεις κυρώσεων, μία με νόμο και μία με απόφαση, χωρίς κανόνα σχέσης· και εποπτεία μοιρασμένη ανάμεσα στο Υπουργείο και στην Τράπεζα της Ελλάδος, χωρίς συντονισμό.
  • Επικίνδυνη περιοχή για τον ανταγωνισμό. Οι «συγκρίσιμες πληροφορίες» είναι, στην ουσία τους, οι τιμές στις οποίες αγοράζουν οι ανταγωνιστές. Σε μια αγορά με λίγους μεγάλους αγοραστές και διαχειριστές, η ανταλλαγή εμπορικά ευαίσθητων πληροφοριών μπορεί να διευκολύνει τον συντονισμό και ελέγχεται κατά το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και το άρθρο 1 ν. 3959/2011 (Κατευθυντήριες Γραμμές της Επιτροπής για τις συμφωνίες οριζόντιας συνεργασίας, 2023). Μαζί με την αποκλειστικότητα του διαχειριστή στις μεταπωλήσεις (άρθρο 215 του σχεδίου) και με την κάθετη ολοκλήρωση αγοραστών, διαχειριστών και εταιρειών αξιοποίησης ακινήτων, η πλατφόρμα κινδυνεύει να γίνει υποδομή συντονισμού αντί για υποδομή διαφάνειας.

Το Δημόσιο χτίζει μια υποδομή που δείχνει στους αγοραστές τις τιμές των άλλων αγοραστών και κρύβει από τον οφειλέτη την τιμή της δικής του απαίτησης.

Οι επιχειρήσεις δεν μπορούν να επικαλεστούν τη συμμόρφωσή τους με ένα εθνικό πλαίσιο για να καλύψουν συμπεριφορά που το πλαίσιο δεν τους επιβάλλει (ΔΕΕ, CIF, C-198/01, 9.9.2003). Γι' αυτό προτείνουμε να γράφεται ρητά στον νόμο ότι η εποπτεία του Υπουργείου δεν θίγει την εφαρμογή των άρθρων 101 και 102 ΣΛΕΕ και των άρθρων 1 και 2 ν. 3959/2011, ούτε τις αρμοδιότητες της Επιτροπής Ανταγωνισμού και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, συμπεριλαμβανομένης της επιβολής προστίμων. Επιπλέον, οι επενδυτές πρέπει να βλέπουν μόνο συγκεντρωτικά στοιχεία για τις ολοκληρωμένες συναλλαγές, που δεν επιτρέπουν ταυτοποίηση. Ο οφειλέτης πρέπει να μπορεί να καταγγείλει και να ενημερώνεται, και η κύρωση να μη θίγει την αξίωσή του για αποζημίωση. Τέλος, Υπουργείο και Τράπεζα της Ελλάδος πρέπει να δημοσιεύουν από κοινού κάθε χρόνο όλες τις κυρώσεις ανά διαχειριστή και αγοραστή.

Η αντιπαραβολή με το 37Α είναι διδακτική. Για τον οφειλέτη, διαφάνεια με αίτημα, προθεσμία 45 ημερών και πληρότητα που τη βεβαιώνει ο υπόχρεος. Για τον επενδυτή, διαφάνεια αυτόματη, αναδρομική και με κυρώσεις που επιβάλλει το Κράτος.

Η μη επανόρθωση ως κανόνας: από τον ν. 5313/2026 στο 37Β

Τα 37Α έως 37Γ μπαίνουν σε νέο Μέρος του ν. 5072/2023 με τίτλο «Μέτρα προστασίας οφειλετών και αναστολή τοκοφορίας» (άρθρο 219 του σχεδίου). Ο τίτλος είναι ο ίδιος μια θέση. Και ο ίδιος νομοθέτης έδειξε πρόσφατα πώς αντιμετωπίζει την προστασία όταν αυτή έρχεται από τα δικαστήρια.

Η ΑΠ Ολ 6/2026 έκρινε ότι οι τόκοι των ρυθμίσεων του άρθρου 9 παρ. 2 ν. 3869/2010 υπολογίζονται επί της μηνιαίας δόσης. Λίγες εβδομάδες αργότερα, χωρίς δημόσια διαβούλευση, το άρθρο 126 ν. 5313/2026 (ΦΕΚ Α΄ 102/25.6.2026), με αναδρομική ισχύ, περιόρισε τις συνέπειές της:

  • στις ενεργές ρυθμίσεις, οι υπερβάλλουσες καταβολές δεν επιστρέφονται· συμψηφίζονται με τις τελευταίες δόσεις, ακόμη και δεκαετίες αργότερα·
  • στις ολοκληρωμένες και στις εκπεσούσες ρυθμίσεις, τα ποσά «δεν αναζητούνται»·
  • για τις απαιτήσεις που μεταβιβάστηκαν σε τιτλοποιήσεις του «Ηρακλή», τα υπερβάλλοντα που εισέπραξαν οι τράπεζες καταβάλλονται στους αποκτώντες και λογίζονται ως εισπράξεις του σχήματος (άρθρο 3 παρ. 3 ν. 4649/2019).

Η τελευταία ρύθμιση είναι αποκαλυπτική. Τα ποσά που ο οφειλέτης πλήρωσε αχρεωστήτως δεν του επιστρέφονται· στηρίζουν τις εισπράξεις ενός σχήματος με κρατική εγγύηση. Η παρ. 5 του νέου 37Β («δεν αναζητούνται και δεν επιστρέφονται») επαναλαμβάνει την ίδια επιλογή, τώρα για όλες τις απαιτήσεις.

Δεν πρόκειται για δύο μεμονωμένες διατάξεις. Πρόκειται για έναν γενικό κανόνα μη επανόρθωσης, που θεσπίζεται τμηματικά, χωρίς Ανάλυση Συνεπειών και χωρίς διαβούλευση, κάτω από τίτλους που υπόσχονται προστασία.

Για ποσά από καταχρηστικούς όρους, ο χρονικός περιορισμός της επιστροφής είναι ασύμβατος με το άρθρο 6 παρ. 1 της Οδηγίας 93/13/ΕΟΚ (ΔΕΕ, Gutiérrez Naranjo, 21.12.2016). Για όσους ήταν ήδη μέσα στα όρια του 2000 και του 2004, η αξίωση επιστροφής είχε ήδη γεννηθεί, και η κατάργησή της είναι επέμβαση στην περιουσία του οφειλέτη (άρθρο 17 Συντ., άρθρο 1 Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου ΕΣΔΑ). Το επιχείρημα της προστασίας της περιουσίας, που προβάλλεται για τους δανειστές, ισχύει και για τους οφειλέτες.

Οι νεκροί χρόνοι

Το ζήτημα δεν είναι μόνο ότι η αξίωση μπορεί να φτάσει το τριπλάσιο. Είναι ότι ήδη προβάλλονται αξιώσεις διογκωμένες από χρόνους αδράνειας του ίδιου του δανειστή. Τράπεζες και διάδοχοί τους εγκατέλειψαν τις αξιώσεις τους εν μέσω της κρίσης. Χιλιάδες υποθέσεις ανάγονται στο 2005 ή και νωρίτερα, και για χρόνια ούτε οι τράπεζες ούτε οι διάδοχοί τους ενήργησαν. Οι τόκοι έτρεχαν. Η αδράνεια ήταν του δανειστή· ο τόκος χρεώνεται στον οφειλέτη.

  • Η μετατροπή της παραγραφής. Οι τόκοι υπόκεινται σε πενταετή παραγραφή (ΑΚ 250). Με την καταγγελία και το κλείσιμο του λογαριασμού, το κατάλοιπο αντιμετωπίζεται ως αυτοτελής απαίτηση που υπόκειται στη γενική εικοσαετή παραγραφή (ΑΚ 249). Τόκοι που θα είχαν παραγραφεί διασώζονται ενσωματωμένοι σε ένα ενιαίο υπόλοιπο.
  • Ο αποκλεισμός του ΑΚ 388. Στη βαθύτερη οικονομική κρίση από τον πόλεμο, η αναπροσαρμογή της σύμβασης λόγω απρόοπτης μεταβολής των συνθηκών έμεινε ουσιαστικά απρόσιτη για τους δανειολήπτες. Ο κίνδυνος της κρίσης φορτώθηκε μόνο στη μία πλευρά.
  • Οι θεσμοί-φαντάσματα. Ο Κώδικας Δεοντολογίας «δεν ακολουθείτο στην πράξη», κατά το ίδιο το Υπουργείο. Ο Φορέας Απόκτησης και Επαναμίσθωσης και ο μηχανισμός έγκαιρης προειδοποίησης δεν λειτούργησαν, και η Ηλεκτρονική Πλατφόρμα Συναλλαγών ΜΕΔ δεν λειτουργεί (ο λαβύρινθος της πλατφόρμας).

Το αστικό δίκαιο έχει εργαλεία για την αδράνεια: την κατάχρηση δικαιώματος (ΑΚ 281), ιδίως όταν η μακρά αδράνεια του δικαιούχου δημιουργεί εύλογη πεποίθηση ότι δεν θα ασκήσει το δικαίωμα, και, κατ' αναλογία, τη συνυπαιτιότητα του δανειστή (ΑΚ 300). Σήμερα εφαρμόζονται κατά περίπτωση, ύστερα από δίκη. Ο νόμος μπορεί να τα μετατρέψει σε γενικό κανόνα. Το σχέδιο επιλέγει να μην το κάνει.

Ο ισολογισμός των πλεονεκτημάτων

Η αξίωση για το τριπλάσιο προβάλλεται από δανειστές και διαδόχους που ωφελήθηκαν σε κάθε στάδιο από κρατικά μέτρα και θεσμικά πλεονεκτήματα. Ο κατάλογος δεν είναι ρητορικός. Είναι το μέτρο της αναλογικότητας κάθε επέμβασης στις απαιτήσεις τους.

ΠλεονέκτημαΒάσηΤι σημαίνει
Θεσμοθετημένη δευτερογενής αγοράν. 4354/2015· ν. 5072/2023Η απαίτηση γίνεται εμπορεύσιμο προϊόν, χωρίς τη συναίνεση του οφειλέτη.
Κρατική υποδομή για τις πωλήσειςΆρθρο 24Α ν. 5072/2023· ΚΥΑ 131225 ΕΞ/2026Το Δημόσιο οργανώνει με δικούς του πόρους την αγορά για τους επενδυτές. Ο οφειλέτης δεν έχει πρόσβαση.
Αποκλειστικότητα του διαχειριστή στις μεταπωλήσειςΆρθρο 215 του σχεδίουΟ διαχειριστής ελέγχει την πρόσβαση σε κάθε μεταπώληση.
Κρατική εγγύηση και μόχλευσην. 4649/2019 («Ηρακλής»)· απόφαση SA.53519Ο επενδυτής αγοράζει μόνο τις κατώτερες σειρές ομολογιών, με ελάχιστο τίμημα, και ελέγχει χαρτοφυλάκια δισεκατομμυρίων, με τις ομολογίες υψηλής προτεραιότητας εγγυημένες από το Δημόσιο.
Ο οφειλέτης πληρώνει και την εγγύησηΣειρά πληρωμών των τιτλοποιήσεωνΗ αμοιβή της κρατικής εγγύησης και οι αμοιβές του διαχειριστή καταβάλλονται από τις εισπράξεις.
Διπλή μη φορολόγησηΙρλανδικό καθεστώς Section 110Το εισόδημα από τις εισπράξεις ελληνικών απαιτήσεων δεν φορολογείται ουσιαστικά ούτε στην Ελλάδα ούτε στην Ιρλανδία.
Αναβαλλόμενες φορολογικές απαιτήσεις των τραπεζώνΆρθρο 27Α ν. 4172/2013Σχεδόν το μισό των βασικών εποπτικών κεφαλαίων είναι απαίτηση κατά του Δημοσίου (ΔΝΤ, 2025).
Κεφαλαιακή ελάφρυνσηΆρθρα 244–245 Καν. (ΕΕ) 575/2013Οι τράπεζες απέφυγαν αυξήσεις κεφαλαίου, κατανομή βαρών σε μετόχους και πιστωτές, και φόρο συγκέντρωσης κεφαλαίου.
Προνομιακή κατάταξηΆρθρο 977Α ΚΠολΔΟι εμπραγμάτως ασφαλισμένοι δανειστές κατατάσσονται πριν από το Δημόσιο και τον ΕΦΚΑ.
Ο διαχειριστής ενάγει στο όνομά τουΑΠ Ολ 1/2023Ο πραγματικός δικαιούχος της απαίτησης δεν εμφανίζεται στη δίκη.
Μη γνωστοποίηση του τιμήματοςΣε όλα τα κείμεναΟι επενδυτές και οι αρχές γνωρίζουν πόσο πληρώθηκε η απαίτηση· ο οφειλέτης όχι.
Κυρώσεις που δεν αποτρέπουνΥπ. Ανάπτυξης 2023–2024· ΤτΕ 2025Περίπου 1,93 εκατ. € σε πρόστιμα σε διαχειριστές σε οκτώ μήνες· 233.400 € από την ΤτΕ για όλο το 2025, σε όλους μαζί.

Ο δανειστής που ενισχύθηκε από το κράτος και απέκτησε την απαίτηση με ένα κλάσμα της ονομαστικής της αξίας δεν μπορεί να επικαλείται απαράβατη περιουσιακή προσδοκία επί τόκων που ο ίδιος άφησε να τρέχουν.

Τι σημαίνει το «τριπλάσιο» στην πράξη

Δάνειο 100.000 € του 2005. Ανεξόφλητο κεφάλαιο 80.000 € κατά την καταγγελία το 2010. Επιτόκιο υπερημερίας 8,5% (για παράδειγμα, συμβατικό 6% και 2,5 μονάδες). Καμία καταβολή μετά το 2010· δανειστής και διάδοχοι αδρανούν ως το 2026, δηλαδή 16 χρόνια.

ΚανόναςΟφειλή 2026
Σημερινή πρακτική: τόκος υπερημερίας με εξαμηνιαίο ανατοκισμό, 16 χρόνια≈ 303.000 €
Το «τριπλάσιο» του 37Β, με βάση το αρχικό κεφάλαιο300.000 €
Το «τριπλάσιο», με βάση το ανεξόφλητο κεφάλαιο240.000 €
Απλός τόκος υπερημερίας, 16 χρόνια, χωρίς ανατοκισμό≈ 189.000 €
Κεφάλαιο και τόκος υπερημερίας για εύλογο χρόνο δικαστικής διεκδίκησης 5 ετών≈ 114.000 €
Το ίδιο, με εύλογο χρόνο 3 ετών≈ 100.000 €

* Υποθετικά ποσά, ενδεικτικά της τάξης μεγέθους. Η βάση υπολογισμού του «τριπλασίου» (αρχικό ή ανεξόφλητο κεφάλαιο) είναι από τα ζητήματα που το σχέδιο αφήνει ανοιχτά.

Το «τριπλάσιο» στο παράδειγμα δεν κόβει σχεδόν τίποτα. Με βάση το ανεξόφλητο κεφάλαιο, αφήνει στον δανειστή 240.000 €, τριπλάσια του χρέους που πράγματι έμεινε. Η «προστασία» νομιμοποιεί δεκαέξι χρόνια τόκων που γεννήθηκαν από την αδράνεια του δανειστή. Η διαφορά των περίπου 190.000 € ανάμεσα στη σημερινή αξίωση και στη λύση της λογοδοσίας είναι το τίμημα αυτής της αδράνειας. Δεν υπάρχει λόγος να το πληρώνει ο οφειλέτης.

Το ενωσιακό δίκαιο ζητά λογοδοσία, όχι πολλαπλάσια

Οι εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών στην καταναλωτική και στη στεγαστική πίστη δεν κινούνται προς αφηρημένα νομοθετικά πλαφόν. Κινούνται προς την πλήρη διαφάνεια, την ενημέρωση, τη λογοδοσία και τη δυνατότητα ουσιαστικού ελέγχου της απαίτησης.

1
Οδηγία (ΕΕ) 2021/2167 (ν. 5072/2023)

Αφορά ακριβώς τους διαχειριστές και τους αγοραστές πιστώσεων. Η μεταβίβαση της απαίτησης δεν μειώνει την προστασία του οφειλέτη, δεν αλλοιώνει την πληροφόρηση και δεν επιδεινώνει τη διαφάνεια της σχέσης. Αν η απαίτηση μεταβιβάζεται από την τράπεζα στον αγοραστή και στον διαχειριστή, η διαφάνεια ακολουθεί την απαίτηση. Δύσκολα συμβιβάζεται με τον σκοπό της Οδηγίας μια πρακτική κατά την οποία ο τελικός διαχειριστής αξιώνει ποσά χωρίς να διαθέτει ή να γνωστοποιεί το πλήρες ιστορικό τους.

2
Οδηγία 2014/17/ΕΕ (ν. 4438/2016)

Απαιτεί σαφή και λεπτομερή πληροφόρηση, τυποποιημένη ενημέρωση, διαρκή διαφάνεια και υπεύθυνη διαχείριση των καθυστερήσεων. Το άρθρο 28 επιβάλλει εύλογη ανοχή πριν από την εκτέλεση και επιτρέπει στα κράτη μέλη να ορίζουν ότι οι επιβαρύνσεις λόγω υπερημερίας δεν υπερβαίνουν όσα είναι αναγκαία για να αποζημιωθεί ο δανειστής, ή να θέτουν ανώτατα όρια (παρ. 2 και 3). Αν ο πιστωτής οφείλει να εξηγεί τη δομή, την εξέλιξη και το κόστος του δανείου, είναι αντίθετο προς τον σκοπό της Οδηγίας να αρκεί στη δικαστική φάση ένα συγκεντρωτικό υπόλοιπο χωρίς ιστορική τεκμηρίωση.

3
Οδηγίες 2008/48/ΕΚ και (ΕΕ) 2023/2225

Ο καταναλωτής πρέπει να γνωρίζει το συνολικό ποσό της πίστωσης και της οφειλής, τα επιτόκια και τις μεταβολές τους, όλες τις επιβαρύνσεις και τις συνέπειες της καθυστέρησης. Η Οδηγία 2023/2225, που αντικαθιστά την 2008/48 από τις 20.11.2026, επεκτείνει την υποχρέωση εύλογης ανοχής και στην καταναλωτική πίστη (άρθρο 35· ν. 5317/2026). Αν ο καταναλωτής δικαιούται πλήρη ενημέρωση από τη σύναψη και σε όλη τη διάρκεια της σχέσης, δεν μπορεί να υποστηριχθεί ότι στο τελικό στάδιο της δικαστικής επιδίωξης αρκεί ένα καθαρό υπόλοιπο. Όσο πλησιάζει η εκτέλεση, η ανάγκη αναλυτικής απεικόνισης του χρέους αυξάνεται, δεν μειώνεται.

4
Κατευθυντήριες Γραμμές της ΕΑΤ για τις καθυστερήσεις και την αναγκαστική εκτέλεση

Εκδόθηκαν για την εφαρμογή του άρθρου 28 της Οδηγίας 2014/17/ΕΕ (EBA/GL/2015/12) και ισχύουν σε ενοποιημένη μορφή μετά την τροποποίηση του 2024 (EBA/GL/2024/10). Ζητούν έγκαιρη επικοινωνία, επαρκή ενημέρωση, τεκμηρίωση των ενεργειών, διατήρηση και καταγραφή των πληροφοριών, αξιολόγηση της κατάστασης του δανειολήπτη και εύλογη ανοχή πριν από την εκτέλεση. Δεν είναι λογικά δυνατό να απαιτείται τεκμηρίωση κάθε χειρισμού και ταυτόχρονα να θεωρείται προαιρετική η αναλυτική παρουσίαση της απαίτησης όταν αυτή ασκείται δικαστικά. Ενοποιημένο κείμενο (ΕΑΤ)

5
Οδηγίες 93/13/ΕΟΚ και 2005/29/ΕΚ, άρθρο 47 του Χάρτη

Ο εθνικός δικαστής ελέγχει αυτεπαγγέλτως την καταχρηστικότητα των όρων, και ο χρονικός περιορισμός της επιστροφής ποσών από καταχρηστικούς όρους είναι ασύμβατος με την Οδηγία 93/13 (ΔΕΕ, Gutiérrez Naranjo, 21.12.2016). Οι επιθετικές εισπρακτικές πρακτικές ελέγχονται κατά την Οδηγία 2005/29. Η αποτελεσματική έννομη προστασία προϋποθέτει ότι ο οφειλέτης γνωρίζει τι ακριβώς του αξιώνεται.

Από τον συνδυασμό τους προκύπτει μία ενιαία κανονιστική αρχή: η απαίτηση του δανειστή οφείλει να είναι πλήρως διαφανής, επαληθεύσιμη και τεκμηριωμένη σε κάθε στάδιο της πιστωτικής σχέσης. Θα ήταν αντιφατικό το ενωσιακό δίκαιο να απαιτεί αναλυτική πληροφόρηση κατά τη σύναψη, την εκτέλεση, τη μεταβίβαση και τη διαχείριση της πίστωσης, και ο δανειστής να απαλλάσσεται από αυτήν στο κρισιμότερο στάδιο, τη δικαστική επιδίωξη και την αναγκαστική εκτέλεση. Η αρχή της διαφάνειας δεν συρρικνώνεται όσο η απαίτηση πλησιάζει στην εκτέλεση. Ενισχύεται.

Η προτεινόμενη ρύθμιση ακολουθεί την αντίστροφη διαδρομή. Αντί να επιβάλλει την πλήρη αποκάλυψη της διαμόρφωσης της απαίτησης, υποκαθιστά την αναλυτική λογιστική τεκμηρίωση με έναν μηχανισμό επανυπολογισμού αμφίβολης λειτουργικότητας. Το πρόβλημα της αδιαφάνειας δεν θεραπεύεται. Μεταμφιέζεται.

Τρεις υποσχέσεις, τρία αντίστροφα αποτελέσματα

1
Παρουσιάζεται ως ενίσχυση των οφειλετών

Στην πράξη διευκολύνει τη σταθεροποίηση και τη δικαστική αξιοποίηση απαιτήσεων των οποίων η γένεση και η εξέλιξη εξακολουθούν να μην αποτυπώνονται με επαρκή διαφάνεια. Ό,τι βρίσκεται κάτω από το όριο νομιμοποιείται, όπως κι αν προέκυψε. Και όσα καταβλήθηκαν πάνω από αυτό «δεν αναζητούνται και δεν επιστρέφονται» (παρ. 5).

2
Παρουσιάζεται ως αποσυμφόρηση των δικαστηρίων

Είναι πιθανό να δημιουργήσει νέο κύκλο ανακοπών, αναγνωριστικών αγωγών, λογιστικών πραγματογνωμοσυνών και διαφορών εκτέλεσης, με αντικείμενο όχι πλέον το ύψος της οφειλής αλλά τη μέθοδο υπολογισμού της. Η ίδια απαίτηση μπορεί να επανυπολογίζεται διαφορετικά από διαφορετικό διαχειριστή ή δικαστήριο.

3
Παρουσιάζεται ως κανόνας ασφάλειας δικαίου

Οικοδομείται πάνω σε προϋπάρχουσες, ήδη δυσερμήνευτες διατάξεις, τις ενισχύει με νέες, εξίσου αόριστες, και τις μεταφέρει στο μέλλον.

Η θεσμική, σύγχρονη απάντηση

Η απάντηση δεν βρίσκεται στην αναβίωση ή στην επέκταση των μηχανισμών του 2000 και του 2004 ως «λύσης». Το όριο μπορεί να μείνει, αλλά μόνο ως ελάχιστο δίχτυ ασφαλείας. Η λύση βρίσκεται στην πλήρη διαφάνεια της πιστωτικής σχέσης και στη λογοδοσία εκείνου που προβάλλει την απαίτηση.

1
Καμία απαίτηση χωρίς πλήρη απεικόνιση

Καμία απαίτηση από δάνειο ή πίστωση, ανεξαρτήτως του χρόνου σύναψης, της μεταβίβασης, της τιτλοποίησης ή της ανάθεσης σε διαχειριστή, και ανεξαρτήτως του αν τη διαχειρίζεται τράπεζα ή διαχειριστής, δεν προβάλλεται δικαστικά, εξωδίκως ή στο πλαίσιο αναγκαστικής εκτέλεσης χωρίς πλήρη αναλυτική κατάσταση από την πρώτη εκταμίευση: κάθε εκταμίευση και καταβολή, κάθε εγγραφή, τα εφαρμοσθέντα επιτόκια και οι μεταβολές τους, οι συμβατικοί τόκοι και οι τόκοι υπερημερίας, κάθε ανατοκισμός και κεφαλαιοποίηση, κάθε προμήθεια, δαπάνη και έξοδο, κάθε συμψηφισμός και διαγραφή, κάθε μεταβολή στο πρόσωπο του δικαιούχου, με τα έγγραφα της μεταβίβασης. Χωρίς αυτήν δεν εκδίδεται διαταγή πληρωμής. Αν ο οφειλέτης αμφισβητήσει την πληρότητά της, κρίνει ο Ελληνικός Χρηματοοικονομικός Μεσολαβητής ή η Τράπεζα της Ελλάδος, όχι ο υπόχρεος, και ως τότε η τοκοφορία παραμένει σε αναστολή.

2
Κεφάλαιο και τόκοι για εύλογο χρόνο διεκδίκησης

Η απαίτηση υπολογίζεται σε κεφάλαιο και τόκους υπερημερίας για εύλογο χρόνο δικαστικής διεκδίκησης, που ορίζει ο νόμος (π.χ. πενταετία από την καταγγελία, όσο και η παραγραφή των τόκων). Ό,τι υπερβαίνει, και οφείλεται στην αδράνεια του δανειστή, διαγράφεται. Ενωσιακή βάση: άρθρο 28 παρ. 2 και 3 της Οδηγίας 2014/17/ΕΕ. Εσωτερική: η κατάχρηση δικαιώματος και η συνυπαιτιότητα του δανειστή, ως γενικός κανόνας.

3
Η πενταετής παραγραφή των τόκων δεν παρακάμπτεται

Η καταγγελία και το κλείσιμο του λογαριασμού δεν διασώζουν τόκους που θα είχαν παραγραφεί.

4
Ενιαία μέθοδος και αμφισβήτηση πριν από την εκτέλεση

Το όριο του 37Β υπολογίζεται με ενιαία μέθοδο που ορίζει ο ίδιος ο νόμος, με υποχρεωτικό φύλλο επανυπολογισμού. Ο οφειλέτης μπορεί να το αμφισβητήσει πριν από κάθε πράξη εκτέλεσης, και το βάρος της απόδειξης φέρει ο δανειστής.

5
Το τίμημα στο φως

Ο οφειλέτης μαθαίνει ποιος αγόρασε την απαίτησή του και με ποιο τίμημα. Οι επενδυτές το γνωρίζουν ήδη, και το Δημόσιο θα το γνωρίζει μέσω της Ηλεκτρονικής Πλατφόρμας Συναλλαγών.

Η προσέγγιση αυτή μεταφέρει το επίκεντρο από τα τεχνητά νομοθετικά πλαφόν στη λογοδοσία. Δεν ζητεί από τον οφειλέτη να μαντέψει ποιο όριο και ποια βάση υπολογισμού εφαρμόζονται. Δεν ζητεί από το δικαστήριο να επινοήσει εκ των υστέρων τον μηχανισμό υπολογισμού. Ζητεί από τον δανειστή να αποδείξει, με πληρότητα και διαφάνεια, πώς ακριβώς δημιουργήθηκε το ποσό που αξιώνει.

Για τις απαιτήσεις που έχουν ήδη γεννηθεί, μια τέτοια ρύθμιση επεμβαίνει στην περιουσία του δανειστή (άρθρο 17 Συντ., άρθρο 1 Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου ΕΣΔΑ). Αντέχει, αν τεκμηριωθεί ως αναλογική. Και ακριβώς εδώ βαραίνει ο ισολογισμός των πλεονεκτημάτων: οι κρατικές ενισχύσεις, το τίμημα απόκτησης, οι νεκροί χρόνοι από δική τους υπαιτιότητα.

Τεκμήρια ή αποδείξεις

Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι ότι δεν γνωρίζουμε ποιο πολλαπλάσιο πρέπει να εφαρμοστεί. Είναι ότι συχνά δεν γνωρίζουμε πώς δημιουργήθηκε η ίδια η απαίτηση.

Η κυβερνητική επιλογή μετατρέπει την αβεβαιότητα του χρέους σε νομικό κανόνα. Η υποχρέωση πλήρους ανάλυσης της οφειλής μετατρέπει τη διαφάνεια σε νομικό κανόνα. Η πρώτη διαιωνίζει την αμφισβήτηση· η δεύτερη την καθιστά ελέγξιμη. Η πρώτη παράγει ερμηνευτικές διαμάχες· η δεύτερη παράγει αποδείξεις. Και σε ένα κράτος δικαίου οι απαιτήσεις δεν θεμελιώνονται σε τεκμήρια, αλλά σε αποδείξεις.

Στη δημόσια διαβούλευση

Οι θέσεις αυτές υποβάλλονται, σε συμπυκνωμένη μορφή, στα σχόλια στα άρθρα 218 (κυρώσεις για την πλατφόρμα), 219 (τίτλος του Μέρους ΖΑ΄), 220 (νέο 37Α) και 221 (νέο 37Β) του σχεδίου νόμου. Εσωτερική αγορά και ανταγωνισμός · Σχόλιο στο 37Α · Σχόλιο στο 37Β · Ο μίνι ιστότοπος του σχεδίου νόμου

Η καταιγίδα, πράξη προς πράξη

Χρονολόγιο · ενημερώνεταιΗ νομοθετική καταιγίδα, πράξη προς πράξη: όλες οι πράξεις ανά έτος και κατηγορία, με άρθρα, ΦΕΚ και σχόλιο για καθεμίαΆνοιγμα του χρονολογίου →