Η δημοκρατία μας ψηφίζει· το κράτος δικαίου μας υποχωρεί.
Το Σύνταγμα αφήνει σχεδόν τα πάντα στον νόμο: «όπως ο νόμος ορίζει». Εμπιστεύεται στον νομοθέτη την εξειδίκευσή του και του επιβάλλει να το τηρεί.
Αυτή η εμπιστοσύνη αποδείχτηκε «κερκόπορτα».
Στην πράξη, η Βουλή ψηφίζει ό,τι φέρνει η κυβέρνηση, με την κομματική πειθαρχία να καλύπτεται πίσω από το επιχείρημα της «σταθερότητας».
Μιας «σταθερότητας» που στο δίκαιο έφερε το αντίθετο: διαρκή αστάθεια.
Η εκτελεστική εξουσία παρέκαμψε το όριο του άρθρου 43 §2 του Συντάγματος, που επιτρέπει εξουσιοδοτήσεις μόνο για ειδικότερα θέματα ή θέματα τεχνικού ή λεπτομερειακού χαρακτήρα.
Μέσω της Βουλής παρέκαμψε Κώδικες, συνταγματικές επιταγές και παλαιότερους νόμους. Με αναρίθμητες τροπολογίες αντικατέστησε, τροποποίησε, κατάργησε και πρόσθεσε άρθρα και παραγράφους, και εξουσιοδότησε τους υπουργούς να ρυθμίζουν με ΥΑ, ΚΥΑ και ΠΔ, συχνά χωρίς ουσιαστική διαβούλευση, χωρίς ανάλυση συνεπειών και χωρίς τους κανόνες καλής νομοθέτησης που θεσπίζει ο ίδιος ο νόμος για το «επιτελικό κράτος» (ν. 4622/2019).
Και στη συνέχεια οι υπουργικές αποφάσεις υποκατέστησαν τον νόμο, και οι εγκύκλιοι τις υπουργικές αποφάσεις.
Δωδεκαετία νόμων, τροπολογιών και υπουργικών αποφάσεων. Μόνο από το 2019, σε όλο το φάσμα της νομοθεσίας: περίπου 780 νόμοι, 340 προεδρικά διατάγματα, 25.000 υπουργικές αποφάσεις, πάνω από 200.000 σελίδες (Λ. Ρακίντζης, SLpress). Τροπολογίες-φωτογραφίες, κάποτε 82 σε ένα βράδυ, παρά την απαγόρευση του άρθρου 74§5 του Συντάγματος. Μέσα σε αυτόν τον κατακλυσμό, η νομοθεσία για το ιδιωτικό χρέος κράτησε μία σταθερή κατεύθυνση: υπέρ του δανειστή. Στη συνέχεια παρουσιάζεται ένα μέρος μόνο αυτής της νομοθετικής καταιγίδας για τη διαχείριση των πιστωτικών ανοιγμάτων.
Αυτή η πολυνομία δεν είναι παρενέργεια της κρίσης. Είναι εργαλείο: με αυτό το κόστος της κρίσης μεταφέρθηκε στους ώμους της κοινωνίας και διαιωνίζεται. Ο μηχανισμός έχει πέντε κρίκους:
1
Η Πολυνομία που οδηγεί στην ανασφάλεια δικαίου.Κανείς δεν γνωρίζει πια ποιος νόμος ισχύει: ούτε ο οφειλέτης, ούτε ο δικηγόρος, ούτε ο δικαστής. Το τεκμήριο γνώσης του νόμου έχασε κάθε νόημα.
2
Η Ανασφάλεια που προκαλεί την ασυμμετρία.Η πολυπλοκότητα είναι πλεονέκτημα για όποιον μπορεί να την πληρώσει: ο servicer έχει νομικά τμήματα, τυποποιημένα δικόγραφα και χρόνο· ο οφειλέτης δεν έχει τίποτα.
3
Ασυμμετρία που αχρηστεύει την προστασία.Η προστασία της κύριας κατοικίας καταργείται με νόμο, το υποκατάστατο υπάρχει μόνο στο χαρτί, οι προθεσμίες της εκτέλεσης συντομεύονται, οι λόγοι ανακοπής αποκλείονται.
4
Αχρήστευση που μεταφέρει το κόστος.Η ζημία που έπρεπε να επωμιστούν μέτοχοι, οι δανειστές των τραπεζών και οι επενδυτές περνά στον οφειλέτη, τον εγγυητή, τον φορολογούμενο. Η αρνητική υπεραντιστάθμιση.
5
Μεταφορά που οδηγεί στην καθήλωση.Οι τράπεζες στηρίζονται σε κεφάλαιο που κατά το μισό είναι απαίτηση κατά του Δημοσίου, η οικονομία μένει καθηλωμένη, η ακίνητη περιουσία αλλάζει χέρια, οι νέοι φεύγουν, ο πληθυσμός συρρικνώνεται, η υγεία κλονίζεται.
Δεν ισχυριζόμαστε ότι κάθε δείκτης έχει μία μόνο αιτία. Ισχυριζόμαστε ότι η καταιγίδα που στηρίζει το οικοδόμημα του Υπερσυστήματος είναι ο μηχανισμός που μετέτρεψε μια κρίση σε μόνιμη κατάσταση, και τον αγοραστή των δανείων σε μόνιμο κερδισμένο της.
Από τους Κώδικες στην καταιγίδα: η απαξίωση των θεμελίων
Οι μεγάλοι Κώδικες, ο Αστικός, ο Κώδικας Πολιτικής Δικονομίας και ο Κώδικας Διοικητικής Διαδικασίας, δεν γράφτηκαν ως απλοί νόμοι.
Γράφτηκαν ως σύστημα: φορείς εννοιών, αρχών και ισορροπιών, θεμέλιο κάθε ερμηνείας.
Δεν έχουν αυξημένη τυπική ισχύ· είναι κοινοί νόμοι. Λειτουργούσαν όμως ως άτυπος αυτοπεριορισμός του νομοθέτη και ως προϋπόθεση της ασφάλειας δικαίου. Το ίδιο το Σύνταγμα θεσμοθετεί την κωδικοποίηση (άρθρο 76 παρ. 6–7) και απαγορεύει τις άσχετες τροπολογίες (άρθρο 74 παρ. 5). Η προστασία αυτή μετρά ιδίως εκεί όπου διακυβεύονται η περιουσία, η ιδιωτική αυτονομία, η δικαστική προστασία (άρθρα 17, 20 και 25 Συντ.· ΕΔΔΑ, Zolotas κατά Ελλάδας (αρ. 2), 2013) και τα θεμελιώδη δικαιώματα εν γένει.
Μέχρι την κρίση αποτελούσαν σημείο αναφοράς για την κοινωνία, την οικονομία, τη χώρα. Δεν ήταν τέλειοι, αλλά ήταν φορείς εννοιών, αρχών και ισορροπιών, θεμέλιο κάθε ερμηνείας. Ο νομικός κόσμος εφάρμοζε αρχές· οι φοιτητές διδάσκονταν νομική μεθοδολογία και, στην ερώτηση αν ξέρουν την απάντηση, μπορούσαν να πουν «όχι, αλλά ξέρω πώς να τη βρω». Σήμερα αυτή η πυξίδα χάθηκε.
Οι νόμοι χρειάζονταν βέβαια ανανέωση, αλλά πάνω στις γενικές αρχές του δικαίου, στο Σύνταγμα και στις υπερνομοθετικές διατάξεις.
Η καταιγίδα είναι στο απόγειό της και τα κυβερνητικά μέτρα απειλούν να την εντείνουν.
Φτάνει και στο ποιος κρίνει: η ηγεσία της Δικαιοσύνης επιλέγεται από το Υπουργικό Συμβούλιο, προεδρεύει στα συμβούλια που αποφασίζουν τις σταδιοδρομίες των δικαστών και έχει λόγο στους κανονισμούς που ορίζουν συνθέσεις και χρεώσεις υποθέσεων· η Επιτροπή συνιστά επανειλημμένα, στις εκθέσεις της για το κράτος δικαίου, να συμμετέχει το δικαστικό σώμα στην επιλογή της.
Σήμερα βιώνουμε τη ζωή μας μέσα σε νομικά ερείπια. Ενέσκηψε το ιδιωτικό χρέος και το πλέγμα προστασίας της κοινωνίας των πολιτών έγινε «κουρελόχαρτο».
Οι Κώδικες έπαψαν να είναι γενικό πλαίσιο. Στη θέση τους απλώθηκε ένα πεδίο συνεχών εξαιρέσεων, σιωπηρών παρεκκλίσεων και ad hoc ρυθμίσεων υπέρ των πιστωτών του ιδιωτικού χρέους.
Στο πεδίο των μη εξυπηρετούμενων δανείων η φθορά έγινε μέθοδος. Ο νόμος έγινε κέλυφος· οι πραγματικοί κανόνες γράφονται σε υπουργικές αποφάσεις και εγκυκλίους, ή δεν γράφονται ποτέ. Οι προτεραιότητες των πιστωτών γίνονται διατάξεις· το υπερνομοθετικό πλαίσιο, το Σύνταγμα και το ενωσιακό δίκαιο, παραμερίζεται.
Οι «χειρουργικές» παρεμβάσεις συγκρότησαν ένα Υποσύστημα δικονομικών και ουσιαστικών κανόνων στην υπηρεσία του Υπερσυστήματος των κρατικών ενισχύσεων, των εγγυήσεων και των οικονομικών πλεονεκτημάτων όσων αγόρασαν και διαχειρίζονται τις πιστώσεις, εξυπηρετούμενες και μη.
Στο Υποσύστημα διακρίνονται όλα τα γνωρίσματα της καταιγίδας:
σωρευτικές ρυθμίσεις, συχνά με εφαρμογή σε εκκρεμείς υποθέσεις και σε υφιστάμενες συμβάσεις,
χωρίς ουσιαστική διαβούλευση,
χωρίς μελέτη ανάλυσης αντικτύπων,
με κυβερνητικές εξαγγελίες που προηγούνται της ψήφισης και την παρουσιάζουν ως τυπικότητα,
με «ερμηνείες» νόμων, ακόμη και αποφάσεων της Ολομέλειας του Αρείου Πάγου, από την εκτελεστική εξουσία (ΟλΑΠ 6/2026 και ν. 5313/2026),
με ομιχλώδεις και διφορούμενες διατυπώσεις,
με επιλεκτική αξιοποίηση της νομολογίας και
με συνειδητή αδιαφορία για τη συμβατότητά τους τόσο με τον κορμό του ιδιωτικού δικαίου όσο και με το ενωσιακό δίκαιο του καταναλωτή (Οδηγίες 93/13/ΕΟΚ, 2005/29/ΕΚ, 2008/48/ΕΚ, 2014/17/ΕΕ· ΔΕΕ C‑415/11 Aziz, C‑453/10 Pereňičová, C‑118/17 Dunai).
Η ανασφάλεια δικαίου, που αναπόφευκτα παράγεται, δεν είναι παράπλευρη απώλεια της ταχύτητας ή της πολυπλοκότητας.
Γίνεται εργαλείο που παράγει ένα επιθυμητό λειτουργικό αποτέλεσμα. Ο Walter Benjamin μιλούσε για τη «βία που διατηρεί το δίκαιο» (Zur Kritik der Gewalt, 1921)· εδώ η ίδια η νομοθέτηση γίνεται μέσο επιβολής:
Αποσυνδέει τη νομοθέτηση από τη δογματική της βάση (πρβλ. Luhmann, Legitimation durch Verfahren, 1969· Teubner, Constitutional Fragments, 2012).
Όταν οι Κώδικες μετατρέπονται σε κολλάζ εκτελεστικών ρυθμίσεων κάθε βδομάδα, όταν γίνονται πεδίο εξαιρέσεων, το δίκαιο χάνει τη συνοχή του και γίνεται εργαλείο δημιουργίας, αναδιάρθρωσης ή κατάλυσης αγορών αντί για εγγύηση δικαιωμάτων. Και αυτό συμβαίνει ακριβώς εκεί όπου το ενωσιακό δίκαιο, οι γενικές αρχές δικαίου, το υπερνομοθετικό ορίζουν θεμελιώδη δικαιώματα (ΔΕΕ C‑34/13 Kušionová, άρθρο 7 Χάρτη).
Η σύγκρουση με τον κορμό του δικαίου δεν είναι αβλεψία.
Είναι επιλογή, συνεπής με ένα αποτέλεσμα που πλέον φαίνεται: ένα προστατευτικό δίχτυ για την αγορά των απαιτήσεων. Το Υποσύστημα υπηρετεί το ευρύτερο Υπερσύστημα των κρατικών ενισχύσεων, των εγγυήσεων και των παράγωγων οικονομικών πλεονεκτημάτων.
Και τα δύο ανθίζουν και ευδοκιμούν μόνο μέσα σε νομοθετική αστάθεια και ερμηνευτική αβεβαιότητα.
Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, είναι αν ο νομοθέτης αναγνωρίζει τους Κώδικες και τις γενικές αρχές του δικαίου ως θεμέλια του δικαίου και ως ανάχωμα απέναντι στη μεροληπτική, εργαλειακή νομοθέτηση.
Στο ιδιωτικό χρέος η απάντηση είναι αρνητική.
Αυτή η άρνηση συντηρεί την ανασφάλεια δικαίου και την κρίση εμπιστοσύνης των πολιτών στο κράτος. Και αποκαλύπτει τα ερείπια μιας επιλογής: να μην αξιοποιηθούν οι λύσεις που πρόσφερε το ευρωπαϊκό πλαίσιο για τα κόκκινα δάνεια (εταιρεία διαχείρισης στοιχείων, σχήμα προστασίας στοιχείων ενεργητικού, κατανομή βαρών), και να στηριχθεί αντί γι' αυτό ο τραπεζικός τομέας που τα συσσώρευσε.
Η δωδεκαετία, πράξη προς πράξη
Χρονολόγιο ορισμένων από τις πράξεις που έχουμε καταγράψει μέχρι σήμερα· ενδεικτικό, όχι εξαντλητικό. Θα συμπληρώνεται.
Καταγράψαμε 55 πράξεις από το 2000 έως το 2026: 27 για το καθεστώς προστασίας του οφειλέτη, 9 για τον ΚΠολΔ και την εκτέλεση, 9 για την αγορά δανείων και τους servicers, 10 για τις τράπεζες, το κράτος και τη φορολογία.
Χρονολόγιο · ενημερώνεταιΗ νομοθετική καταιγίδα, πράξη προς πράξη: όλες οι πράξεις ανά έτος και κατηγορία, με άρθρα, ΦΕΚ και σχόλιο για καθεμίαΆνοιγμα του χρονολογίου →